واکسن HPV پرتکرارترین پرسش را در میان نوجوانان و جوانان ایجاد کرده است: چند دوز لازم است، تا چه سنی ارزش دارد، اگر یک دوز افتد چه می‌شود و آیا در بارداری مجاز است. پاسخ این پرسش‌ها سلیقه‌ای نیست؛ برنامه‌های ملی واکسیناسیون عدد و دلیل دارند. در این راهنما همان اعداد را، همراه با مرزهای واقعی ایمنی، می‌خوانید.
واکسن دقیقاً چه کاری می‌کند؟
HPV خانواده‌ای بزرگ از ویروس‌هاست؛ چند نوع آن (به‌ویژه نوع ۱۶ و ۱۸) مسئول بیشتر سرطان‌های دهانه رحم و شمار دیگری از سرطان‌ها و زگیل‌های تناسلی‌اند. واکسن سیستم ایمنی را علیه همین انواع آموزش می‌دهد و بر پایه برآورد مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها، می‌تواند بیش از ۹۰ درصد از سرطان‌های ناشی از HPV را پیشگیری کند. دو نکته را درست بفهمید: نخست، واکسن «پیشگیری» می‌کند، نه درمان؛ اگر نوعی از ویروس همین حالا در بدن باشد، واکسن آن را پاک نمی‌کند. دوم، بیشترین سود در زمانی است که پیش از هرگونه مواجهه تزریق شود؛ یعنی پیش از شروع روابط جنسی.
چند دوز لازم است؟
تعداد دوزها به سنِ شروع و وضعیت سیستم ایمنی بستگی دارد، نه به برند واکسن:
- شروع پیش از ۱۵ سالگی: دو دوز کافی است، به شرط این‌که فاصله میان آن‌ها ۶ تا ۱۲ ماه باشد. اگر دو دوز با فاصله کمتر از پنج ماه تزریق شده باشد، دوز سوم لازم می‌شود.
- شروع از ۱۵ سالگی به بعد: سه دوز لازم است؛ معمولاً در زمان‌های صفر، یک تا دو ماه بعد و شش ماه بعد.
- نقص ایمنی (از جمله عفونت HIV یا داروهای سرکوب‌کننده ایمنی): بدون توجه به سن شروع، سه دوز توصیه می‌شود.
- برنامه سازمان جهانی بهداشت: برای دختران ۹ تا ۱۴ سال یک یا دو دوز و در نوجوانان ۱۵ تا ۲۰ سال یک تا دو دوز پیش‌بینی شده است؛ در افراد دارای نقص ایمنی سه دوز.
مهمدوز جاافتاده جبران می‌شود، اما سری واکسیناسیون از نو شروع نمی‌شود. هر دوز باقی‌مانده را هرچه زودتر تزریق کنید؛ نیازی به تکرار دوزهای قبلی نیست.
چه زمانی بزنیم؟ در بزرگسالی چه؟
واکسن از ۹ سالگی قابل انجام است و زمان معمول برنامه‌ریزی‌شده ۱۱ تا ۱۲ سالگی است؛ یعنی خیلی پیش از هر مواجهه احتمالی. اگر نوجوانی واکسن نگرفته، «پیشگیری از دست رفته» نیست: تا ۲۶ سالگی جای جبران دارد و هرچه زودتر انجام شود، بهتر است.
پس از ۲۶ سالگی توصیه همگانی دیگر وجود ندارد، چون بخش زیادی از افراد در این سنین پیش‌تر با ویروس تماس داشته‌اند و سود واکسن کمتر می‌شود. با این حال برای برخی بزرگسالان ۲۷ تا ۴۵ سال که واکسن نزده‌اند، تزریق پس از یک گفت‌وگوی شخصی با پزشک درباره خطر مواجهه‌های تازه منطقی باقی می‌ماند. پس از ۴۵ سالگی به‌طور معمول توصیه نمی‌شود.
ایمنی؛ واقعیت‌ها و شایعه‌ها
واکنش‌های شایع خفیف‌اند: درد، قرمزی یا تورم محل تزریق، تب خفیف، سردرد، خستگی، حالت تهوع و درد عضلانی یا مفصلی. موضوعی که کمتر درباره‌اش گفته می‌شود، سرگیجه یا غش کوتاه پس از تزریق است که در نوجوانان شایع‌تر است؛ به همین دلیل توصیه می‌شود هنگام تزریق بنشینید یا دراز بکشید و تا ۱۵ دقیقه بعد هم همان‌طور بمانید. واکنش آلرژیک جدی بسیار نادر است و در افراد با آلرژی شدید به مخمر یا به دوز قبلی واکسن، تزریق انجام نمی‌شود.
دربارهٔ دو پرسش پرتکرار: در دوران بارداری واکسن تزریق نمی‌شود و اگر در فاصله دوزها باردار شدید، سری باقی‌مانده به پس از زایمان منتقل می‌شود. و درباره باروری، داده‌های موجود آسیب دیدن تخمک‌گذاری یا ذخیره تخمدان را پس از واکسن HPV نشان نمی‌دهد؛ برعکس، پیشگیری از ضایعات پیش‌سرطانی دهانه رحم از پیامدهای منفی بالقوه آن بر باروری جلوگیری می‌کند.
نکتهاگر هنگام تزریق، دوز قبلی یا یکی از اجزای واکسن حساسیت شدید داشته‌اید، یا باردار هستید یا احتمال بارداری می‌دهید، پیش از تزریق حتماً به پزشک اطلاع دهید.
چه چیزهایی را حتماً به پزشک بگوییم؟
- بارداری یا احتمال بارداری، و این‌که شیر می‌دهید یا نه.
- بیماری زمینه‌ای یا درمان سرکوب‌کننده ایمنی (این تعداد دوزها را تغییر می‌دهد).
- سابقه واکنش شدید به واکسن قبلی یا آلرژی به مخمر و اجزای واکسن.
- سابقه غش یا سرگیجه شدید پس از تزریق‌های قبلی، تا تزریق در حالت نشسته یا درازکش و با پایش ۱۵ دقیقه‌ای انجام شود.
- دوزهای قبلی واکسن HPV که انجام داده‌اید، همراه با تاریخ آن‌ها.
واکسن زده‌ام؛ غربالگری را چطور؟
واکسن همه انواع سرطان‌زا را پوشش نمی‌دهد و ضایعات احتمالی پیش از واکسیناسیون را از بین نمی‌برد. پس غربالگری دوره‌ای در هر صورت سر جای خود است. برای شناخت برنامه سنی غربالگری، مقاله پیشگیری از سرطان دهانه رحم و برای آشنایی با روش جدید نمونه‌گیری شخصی، مقاله خودنمونه‌گیری HPV را بخوانید.
پرسش‌های رایج
اگر قبلاً به HPV مبتلا شده‌ام، واکسن فایده دارد؟
بله، اما با انتظار واقع‌بینانه. واکسن نوعی از ویروس را که هنوز با آن تماس نداشته‌اید پوشش می‌دهد و عفونت یا ضایعه موجود را درمان نمی‌کند. به همین دلیل در سنین بالاتر هنوز می‌تواند مفید باشد، هرچند سود آن کمتر از نوجوانی است.
آیا برای ماندگاری محافظت دوز تقویتی لازم است؟
در حال حاضر راهنماهای معتبر دوز یادآور روتین توصیه نمی‌کنند. افرادی که واکسن زده‌اند تا حداقل حدود ۱۲ سال پیگیری شده‌اند و سطح محافظت در آن‌ها پایین نیامده است؛ پیگیری‌ها همچنان ادامه دارد.
یک دوز را فراموش کردم؛ باید از اول شروع کنم؟
خیر. سری واکسیناسیون از نو شروع نمی‌شود؛ دوز باقی‌مانده را هر زودتر که ممکن است تزریق می‌کنند و فاصله‌ها دوباره محاسبه می‌شوند.
در ۳۰ یا ۴۰ سالگی هم می‌توانم واکسن بزنم؟
واکسیناسیون پس از ۲۶ سالگی برای همه توصیه نمی‌شود، اما برای برخی افراد ۲۷ تا ۴۵ سال که واکسن نزده‌اند، پس از گفت‌وگو درباره خطر مواجهه‌های تازه و سود احتمالی، منطقی است. تصمیم در این سن شخصی است.
منابع این مطلب
- راهنمای واکسیناسیون HPV؛ مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC)، ویرایش ۲۰۲۴
- سند رسمی سازمان جهانی بهداشت درباره واکسن‌های HPV (به‌روزرسانی ۲۰۲۲)
- توصیه‌های کمیته مشورتی ایمن‌سازی (ACIP) درباره برنامه دو دوزی واکسن HPV
- برچسب رسمی واکسن Gardasil 9؛ سازمان غذا و داروی آمریکا
یادآوریاین مطلب آموزشی عمومی است و جایگزین ویزیت، تشخیص یا توصیه اختصاصی پزشک نیست. برای بررسی شرایط خود حتماً با پزشک خود مشورت کنید.