از میان همه سرطان‌های زنان، سرطان دهانه رحم یکی از معدود مواردی است که با ترکیب واکسیناسیون و غربالگری منظم می‌توان تقریباً از بروز آن جلوگیری کرد. با این حال بسیاری از زنان هنوز برنامه دقیق آن را نمی‌دانند: از چه سنی شروع شود، هر چند سال تکرار شود و واکسن تا کجا محافظت می‌کند. این راهنما سه ابزار اصلی پیشگیری را توضیح می‌دهد و برنامه سنی هر کدام را بر پایه راهنماهای رسمی می‌گوید.
چرا قابل پیشگیری است؟
تقریباً همه موارد سرطان دهانه رحم با عفونت پایدار یکی از انواع پرخطر ویروس HPV (پاپیلومای انسانی) مرتبط‌اند. یعنی دو نقطه در مسیر این سرطان وجود دارد که می‌توان در آن‌ها تدخل کرد: پیشگیری از خودِ عفونت (واکسن) و تشخیص تغییرات پیش‌سرطانی پیش از تبدیل شدن به سرطان (غربالگری). این مسیر طولانی است: معمولاً ۱۰ تا ۱۵ سال میان عفونت و رسیدن به ضایعه پیش‌سرطانی می‌گذرد و همین زمان، به غربالگری فرصت می‌دهد تغییرات را در همان مرحله نخست ببیند.
گام اول: واکسن HPV
واکسن از عفونت با شایع‌ترین انواع پرخطر ویروس جلوگیری می‌کند و برآورد رسمی مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها این است که می‌تواند بیش از ۹۰ درصد از سرطان‌های ناشی از HPV را پیشگیری کند. بهترین زمان تزریق پیش از شروع فعالیت جنسی است و برنامه‌های ملی معمولاً ۹ تا ۱۲ سالگی را هدف گرفته‌اند، اما در سنین بالاتر هم با نظر پزشک انجام می‌شود.
اثر واقعی این واکسن حالا با عدد بالینی روشن شده است: در تحلیل مرگ‌ومیر انگلستان که واکسیناسیون ملی از ۲۰۰۸ را تا ۲۰۲۴ دنبال کرد، در میان زنان ۲۰ تا ۲۴ سال در سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ (همان نسلی که با پوشش حدود ۹۰ درصد در ۱۲ و ۱۳ سالگی واکسن زد) هیچ مرگ ناشی از سرطان دهانه رحم رخ نداد، در حالی که بر پایه نرخ‌های پیشین ۲۳ مورد مرگ انتظار می‌رفت. تا پایان ۲۰۲۴، مجموع مرگ‌های پیشگیری‌شده در انگلستان نزدیک ۲۰۰ مورد برآورد شده است.
برای شناخت دقیق برنامه دوزها، سن شروع و نکات ایمنی، مقاله واکسن HPV؛ سنین، دوزها و نکات ایمنی را بخوانید.
توجهواکسن از همه انواع سرطان‌زا محافظت نمی‌کند و ضایعه‌ای را که پیش از واکسیناسیون ایجاد شده از بین نمی‌برد. به همین دلیل غربالگری دوره‌ای حتی در افراد واکسینه‌شده ضروری است.
گام دوم: پاپ اسمیر (غربالگری سلولی)
در پاپ اسمیر نمونه‌ای از سلول‌های دهانه رحم گرفته می‌شود تا تغییرات غیرطبیعی، پیش از تبدیل شدن به سرطان شناسایی شوند. این آزمایش ساده و کوتاه در مطب انجام می‌شود و آمادگی خاصی لازم ندارد، جز پرهیز از رابطه جنسی، دوش واژینال و ژل‌های واژینال در ۲۴ تا ۴۸ ساعت پیش از تست.
نکته مهم: برخلاف باور رایج، پاپ اسمیر سالانه لازم نیست. فاصله امن آن بر پایه روش تست و نتایج قبلی، سه تا پنج سال است و تکرار سالانه نه سود بیشتری دارد و نه لازم است.
گام سوم: تست HPV
تست HPV به‌جای نگاه کردن به سلول‌ها، خودِ ویروس‌های پرخطر را تشخیص می‌دهد. حساسیت آن بالاتر است و تغییرات را سال‌ها زودتر نشان می‌دهد؛ به همین دلیل راهنمای سازمان جهانی بهداشت و راهنمای ۲۰۲۰ انجمن سرطان آمریکا، تست HPV را به‌عنوان روش اولیه غربالگری توصیه می‌کنند و در ادامه‌ی آن فاصله ۵ ساله ممکن می‌شود. اگر نتیجه منفی است، خطر در دوره بعدی بسیار پایین است.
برای کسانی که به هر دلیل به نمونه‌برداری بالینی دسترسی یا تمایلی ندارند، خودنمونه‌گیری HPV با دقت قابل‌قبول امکان‌پذیر شده است؛ جزئیاتش را در مقاله خودنمونه‌گیری HPV؛ غربالگری بدون ویزیت بخوانید.
برنامه غربالگری؛ راهنماها چه می‌گویند؟
در برنامه غربالگری سه سند رسمی وجود دارد و هر سه معتبرند؛ تفاوت اصلی آن‌ها در «سن شروع» و «روش تست» است:
- راهنمای انجمن سرطان آمریکا (۲۰۲۰): شروع غربالگری از ۲۵ سالگی با تست HPV اولیه، هر ۵ سال یک‌بار تا ۶۵ سالگی.
- بیانیه گروه ویژه خدمات پیشگیرانه آمریکا (۲۰۱۸): از ۲۱ تا ۲۹ سالگی سیتولوژی هر ۳ سال؛ از ۳۰ تا ۶۵ سالگی یکی از سه گزینه: تست HPV اولیه هر ۵ سال، تست همراه (پاپ + HPV) هر ۵ سال، یا سیتولوژی هر ۳ سال.
- راهنمای سازمان جهانی بهداشت (ویرایش دوم): استفاده از تست با کارایی بالا (ترجیحاً HPV) برای همه زنان؛ در جمعیت عمومی غربالگری در ۳۰ و ۴۰ سالگی با فاصله ۵ تا ۱۰ سال، و برای زنان با عفونت HIV از ۲۵ سالگی با فاصله ۳ تا ۵ سال.
- به‌روزرسانی ۲۰۲۶ (۵ ژانویه ۲۰۲۶): برای زنان ۳۰ تا ۶۵ ساله با خطر متوسط، گزینهٔ خودنمونه‌گیری HPV نیز به فهرست رسمی توصیه‌ها افزوده شد؛ انجمن متخصصان زنان و زایمان آمریکا در ژولیه ۲۰۲۶ آن را تأیید کرد.
- توقف غربالگری: پس از ۶۵ سالگی در صورت داشتن نتایج طبیعی پیاپی در دوره پیشین، و پس از برداشتن کامل دهانه رحم به دلیل غیرسرطانی و بدون سابقه ضایعه پیش‌سرطانی شدید.
هیچ‌یک از این برنامه‌ها برای زیر ۲۱ سال توصیه نمی‌شود. همه این تاریخ‌ها برای افراد با خطر متوسط و نتایج طبیعی است؛ اگر نتیجه غیرطبیعی داشته‌اید یا در گروه پرخطر هستید (نقص ایمنی، مصرف داروهای سرکوب‌کننده، سابقه ضایعه)، پزشک برنامه پیگیری کوتاه‌تر و متفاوتی تعیین می‌کند.
خلاصه مسیر پیشگیریواکسن HPV در سن مناسب + غربالگری منظم با روش درست (ترجیحاً تست HPV) = حذف بخش بزرگ بار این سرطان. برآورد رسمی این است که واکسن به‌تنهایی می‌تواند بیش از ۹۰ درصد سرطان‌های ناشی از HPV را پیشگیری کند و افزودن غربالگری، ضایعات پیش‌سرطانی را پیش از رسیدن به سرطان شناسایی و درمان می‌کند.
علائم هشدار: چه زمانی باید مراجعه کرد؟
مراحل اولیه تغییرات پیش‌سرطانی معمولاً علامت ندارند. به همین دلیل غربالگری منظم اهمیت دارد. با این حال این علائم را جدی بگیرید:
- خونریزی بعد از رابطه جنسی
- خونریزی بین دو قاعدگی عادی
- هرگونه خونریزی پس از یائسگی
- ترشح غیرمعمول واژن (بدبو یا همراه با خون)
- درد لگن یا کمر که بهبود نمی‌یابد
داشتن هر یک از این علائم به معنی سرطان نیست، اما حتماً باید توسط پزشک بررسی شود و منتظر نوبت سالانه نمانید.
پرسش‌های رایج
آیا بعد از یک بار پاپ اسمیر طبیعی، دیگر نیازی به تکرار نیست؟
خیر. یک نتیجه طبیعی فقط وضعیت فعلی را نشان می‌دهد. عفونت جدید یا تغییرات سلولی ممکن است بعداً ایجاد شوند. به همین دلیل غربالگری باید در فواصل توصیه‌شده تکرار شود.
آیا پاپ اسمیر در دوران بارداری قابل انجام است؟
بله. پاپ اسمیر در دوران بارداری بی‌خطر است و در مراقبت‌های معمول بارداری جایگاه خود را دارد.
آیا واکسن HPV عوارض جدی دارد؟
عوارض جدی بسیار نادر است. شایع‌ترین عوارض درد یا قرمزی محل تزریق، سردرد یا تب خفیف است که خودبه‌خود برطرف می‌شوند. جزئیات دوزها و ایمنی را در مقاله واکسن HPV بخوانید.
تفاوت تست HPV و پاپ اسمیر چیست؟
پاپ اسمیر سلول‌های غیرطبیعی را می‌بیند، اما تست HPV خودِ ویروس پرخطر را تشخیص می‌دهد؛ یعنی سال‌ها پیش از این‌که سلولی تغییر کند. به همین دلیل راهنماهای تازه، تست HPV را به‌عنوان روش اولیه ترجیح می‌دهند و فاصله امن‌تر ۵ ساله ممکن می‌شود.
هیسترکتومی انجام داده‌ام؛ هنوز غربالگری لازم است؟
اگر دهانه رحم برداشته شده و سابقه ضایعه پیش‌سرطانی شدید (CIN2 یا CIN3) یا عفونت خاص ندارید، در بیشتر راهنماها غربالگری ادامه نمی‌یابد. با این حال تصمیم نهایی با پزشک و بر پایه سابقه شماست.
منابع این مطلب
- راهنمای به‌روزرسانی‌شده ۲۰۲۰ انجمن سرطان آمریکا درباره غربالگری سرطان دهانه رحم در افراد با خطر متوسط
- بیانیه گروه ویژه خدمات پیشگیرانه آمریکا درباره غربالگری سرطان دهانه رحم (۲۰۱۸)
- راهنمای سازمان جهانی بهداشت برای غربالگری و درمان ضایعات پیش‌سرطانی دهانه رحم (ویرایش دوم، ۲۰۲۱)
- تحلیل مرگ‌ومیر سرطان دهانه رحم پس از واکسیناسیون ملی HPV در انگلستان، ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۴؛ The Lancet (۲۰۲۶)
- گزارش به‌روزرسانی ۲۰۲۶ راهنمای خدمات پیشگیرانه دربارهٔ غربالگری سرطان دهانه رحم و افزودن خودنمونه‌گیری HPV به گزینه‌های رسمی (۵ ژانویه ۲۰۲۶)
- پشتیبانیِ انجمن متخصصان زنان و زایمان آمریکا از این به‌روزرسانی (ژولیه ۲۰۲۶)
- راهنمای واکسیناسیون HPV؛ مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC)، ویرایش ۲۰۲۴
یادآوریاین مطلب آموزشی عمومی است و جایگزین ویزیت، تشخیص یا توصیه اختصاصی پزشک نیست. برای بررسی شرایط خود حتماً با پزشک خود مشورت کنید.