بارداری یکی از همان دوره‌هایی است که واکسن بیشتر ارزش دارد: هم از مادر در برابر بیماری شدید محافظت می‌کند و هم پادتن‌ها را به جنین می‌رساند. با وجود این، بسیاری از زنان به‌دلیل شایعه‌ها یا بی‌خبری، واکسن را در این دوره کنار می‌گذارند. در این راهنما می‌خوانیم کدام واکسن‌ها توصیه می‌شوند، زمان هر کدام چیست و کدام واکسن در بارداری زده نمی‌شود.
چرا در بارداری واکسن می‌زنیم؟
دو دلیل دارد. نخست آنکه خودِ بارداری خطر شدید شدن برخی بیماری‌های تنفسی را بالا می‌برد؛ با تغییرات دستگاه ایمنی، قلب و ریه، بیماری‌هایی مانند آنفولانزا در زنان باردار راحت‌تر به بستری‌شدن می‌انجامد. دوم آنکه پادتن‌های ساخته‌شده در خون مادر از جفت عبور می‌کنند و نوزاد را در ماه‌های نخست زندگی، پیش از آنکه خودش بتواند واکسن بگیرد، زیر پوشش می‌برد. بخشی از این محافظت از راه شیر مادر هم منتقل می‌شود.
به زبان ساده: واکسن در بارداری یک تصمیم دونفره است. مادر را از بیماری شدید حفظ می‌کند و نوزاد را در حساس‌ترین ماه‌های زندگی محافظت می‌کند؛ همان دوره‌ای که خودش هنوز واکسن نمی‌گیرد.
کدام واکسن‌ها در بارداری توصیه می‌شوند؟
در راهنماهای معتبر جهانی، واکسن‌های غیرزنده در بارداری موثر و ایمن ارزیابی شده‌اند و سه مورد اصلی در دوران بارداری توصیه می‌شوند:
- واکسن آنفولانزا (فصلی): در هر سه‌ماهه قابل انجام است و بهترین راه‌کار برای پیشگیری از آنفولانزای شدید در بارداری محسوب می‌شود.
- واکسن سه‌گانه کزاز، دیفتری و سرفه سیاه (Tdap): در هر بارداری توصیه می‌شود، نه فقط در بارداری نخست.
- واکسن کووید-۱۹ به‌روزشده: برای زنان باردار و شیرده توصیه می‌شود، چون کووید-۱۹ در بارداری با خطر زایمان زودرس و بستری‌شدن همراه است.
درباره کزاز یادآوری مفید است: اگر واکسن کزاز شما به‌روز نباشد، تکمیل آن در بارداری بخشی از مراقبت‌های استاندارد است؛ چون خطر کزاز مادرزادی برای نوزاد همچنان جدی است.
سرفه سیاه؛ واکسنی که برای نوزاد می‌زنید
سرفه سیاه (خس‌کسی) برای نوزادان چندماهه خطرناک است، چون واکسن خود نوزاد از ماه‌های نخست شروع می‌شود و تا کامل‌شدن دوزهای نخست، نوزاد بی‌محافظ است. حلقه محافظتی همین‌جا بسته می‌شود: مادر واکسن می‌گیرد، پادتن از جفت به جنین می‌رسد و نوزاد از روز تولد بخشی از محافظت را همراه دارد.
در یک متاآنالیز منتشرشده در ۲۰۲۵ که هفت کارآزمایی بالینی و ده مطالعه مورد-شاهدی را کنار هم گذاشت، واکسن سرفه سیاه در بارداری حدود ۸۵ درصد کارآیی در محافظت از نوزادان زیر سه ماه نشان داد و هیچ افزایش معناداری در عوارض جدی نوزادان دیده نشد. بهترین زمان تزریق در بیشتر راهنماها هفته ۲۷ تا ۳۶ بارداری معرفی شده است؛ در این بازه بیشترین انتقال پادتن به جنین رخ می‌دهد.
نکته مهم این است که این واکسن «هر بارداری» تکرار می‌شود. واکسنی که در بارداری نخست زده‌اید، در بارداری دوم شما را به‌روز نگه نمی‌دارد.
نکتهتب خفیف پس از واکسن نشانه نگران‌کننده‌ای نیست و با استراحت، مایعات و در صورت نیاز استامینوفن کنترل می‌شود. اما تب بالای ۳۸ درجه همراه با تنگی نفس یا بستری‌شدن، عارضه معمولی واکسن نیست و باید همان روز بررسی شوید.
کووید-۱۹ و RSV؛ دو واکسن تازه‌تر
پس از پایان همه‌گیری، واکسن کووید-۱۹ به‌عنوان بخشی از مراقبت معمول بارداری باقی مانده است و کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا در تازه‌ترین بیانیه خود پیش از فصل تنفسی، بار دیگر واکسیناسیون کووید-۱۹، آنفولانزا و RSV را به زنان باردار توصیه کرده است.
درباره RSV (ویروس تنفسی که علت اصلی بستری‌شدن نوزادان در پاییز و زمستان است) دو راه‌کار وجود دارد: واکسن به مادر یا پادتن آماده به نوزاد. در راهنمای جاری آمریکا، تنها یکی از واکسن‌های RSV برای مصرف در بارداری تأیید و توصیه شده است و آن هم در هفته ۳۲ تا ۳۶ و در فصل شیوع این ویروس تزریق می‌شود؛ دو واکسن RSV دیگر برای بارداری توصیه نمی‌شوند. اگر واکسن در دسترس نباشد یا شرایطش را نداشته باشید، راه‌کار دوم پادتن تک‌ریشه‌ای نیرسوی‌ماب است که به نوزاد تزریق می‌شود: در کارآزمایی گسترده منتشرشده در نیوانگلند ژورنال مدیسین، بستری‌شدن ناشی از RSV در گروه دریافت‌کننده حدود ۰٫۳ درصد بود در برابر ۱٫۵ درصد در گروه مراقبت معمولی؛ یعنی کارآیی حدود ۸۳ درصد.
کدام واکسن در بارداری ممنوع است؟
ملاک ساده است: واکسن‌های زنده در بارداری داده نمی‌شوند. این‌ها شامل واکسن سرخک، اوریون و سرخجه (MMR)، واکسن آبله‌مرغان و اسپری بینی آنفولانزای زنده است. اگر پیش از بارداری یکی از این‌ها را زده‌اید، لازم نیست نگران باشید؛ کافی است پس از واکسن زنده، بارداری را برای بازه‌ای کوتاه (معمولاً حدود یک ماه) به تعویق بیندازید و در ویزیت پیش از بارداری، سابقه واکسیناسیون خود را با پزشک بررسی کنید.
یک پرسش رایج: اگر اشتباهاً در هفته‌های نخست و پیش از اطلاع از بارداری واکسنی دریافت کردید، این دلیل بر پایان بارداری نیست. در چنین مواردی، پیش همه‌چیز با پزشک خود گفت‌وگو کنید و پیگیری منظم بارداری را ادامه دهید.
شایعه‌ها و واقعیت‌ها
- «واکسن باعث سقط می‌شود»: در مطالعات بزرگ، واکسن‌های توصیه‌شده در بارداری با افزایش سقط همراه نبوده‌اند؛ بیماری‌هایی مانند آنفولانزای شدید خودش خطر عارضه بارداری را بالا می‌برد.
- «به جنین آسیب می‌رساند»: واکسن‌های غیرزنده در بارداری بارها در مطالعات گسترده بررسی شده‌اند و پروفایل ایمنی‌شان روشن است.
- «اگر سالم هستم لازم نیست»: توصیه این واکسن‌ها برای همه زنان باردار است، چون هدف فقط سلامت مادر نیست؛ محافظت از نوزاد در ماه‌های نخست هم هست.
- «به‌جای واکسن، از اطرافیانم می‌خواهم واکسن بزنند»: این کار کمک می‌کند، اما جای واکسن مادر را نمی‌گیرد؛ پادتن منتقل‌شده از مادر، راهبردی‌ترین محافظت برای نوزاد است.
جمع‌بندی کوتاه: در بارداری، واکسن آنفولانزا در هر سه‌ماهه، واکسن سرفه سیاه در هر بارداری بین هفته ۲۷ تا ۳۶ و واکسن کووید-۱۹ به‌روزشده در فهرست توصیه‌ها هستند؛ واکسن‌های زنده در این دوره داده نمی‌شوند. فهرست واکسن خود را در ویزیت نخست بارداری با پزشک خود مرور کنید.
مهممیزان دسترسی به واکسن‌های بارداری در ایران متفاوت است و ممکن است در فصل پاییز، موجودی داروخانه‌ها محدود باشد. پیش از ویزیت، درباره دسترسی به واکسن آنفولانزا یا واکسن سه‌گانه بزرگسالان از پزشک یا داروخانه خود پرس‌وجو کنید؛ تصمیم درباره زمان و نوع واکسن را با پزشک معالج خود بگیرید.
پرسش‌های رایج
آیا واکسن در بارداری برای جنین بی‌خطر است؟
بله. واکسن‌هایی که در بارداری توصیه می‌شوند غیرزنده‌اند و در مطالعات گسترده بررسی شده‌اند؛ با سقط یا آسیب به جنین همراه نیستند. در مقابل، خودِ بیماری‌هایی مانند آنفولانزای شدید خطر جدی‌تری برای مادر و بارداری دارند.
اگر در سه‌ماهه نخست باشم، باز هم می‌توانم واکسن بزنم؟
بله. واکسن آنفولانزا در هر سه‌ماهه مجاز است و لازم نیست به سه‌ماهه دوم صبر کنید. فقط در سابقه حساسیت شدید به اجزای واکسن، تصمیم را با پزشک خود بگیرید.
واکسن سرفه سیاه را هر بارداری باید تکرار کنم؟
بله. محافظت نوزاد به پادتن تازه‌ای بستگی دارد که در همان بارداری ساخته و منتقل می‌شود؛ به همین دلیل توصیه، تزریق در هر بارداری و در هفته‌های ۲۷ تا ۳۶ است.
پیش از بارداری واکسن زنده زدم؛ چه کنم؟
واکسن‌های زنده مانند سرخک، اوریون و سرخجه (MMR) و آبله‌مرغان در بارداری داده نمی‌شوند. اگر چنین واکسنی زده‌اید، بارداری را حدود یک ماه به تعویق بیندازید و در ویزیت پیش از بارداری، سابقه واکسیناسیون خود را به پزشک یادآوری کنید.
منابع این مطلب
- مرور واکسیناسیون دوران بارداری؛ Journal of Infectious Diseases (۲۰۲۵)
- متاآنالیز کارآیی و ایمنی واکسن سرفه سیاه در بارداری؛ Vaccines (۲۰۲۵)
- نیرسوی‌ماب برای پیشگیری از بستری‌شدن ناشی از ویروس RSV؛ New England Journal of Medicine (۲۰۲۴)
- راهنمای مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا درباره واکسن RSV و بارداری (ژوئیه ۲۰۲۵)
- بیانیه کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا درباره واکسن کووید-۱۹، RSV و آنفولانزا در بارداری (سپتامبر ۲۰۲۶)
یادآوریاین مطلب آموزشی عمومی است و جایگزین ویزیت، تشخیص یا توصیه اختصاصی پزشک نیست. برای بررسی شرایط خود حتماً با پزشک خود مشورت کنید.