پره‌اکلامپسی بیماری‌ای است که بی‌سر و صدا شروع می‌شود و اگر دیده نشود، می‌تواند هم مادر و هم جنین را در یک هفته در معرض خطر جدی بگذارد. خبر خوب این است که یکی از موثرترین راهکارهای پیشگیری از آن، دارویی ارزان و در دسترس است؛ به شرط آنکه درست، برای فرد درست و از زمان درست شروع شود.
پره‌اکلامپسی چیست؟
پره‌اکلامپسی بالا رفتن فشار خونی است که معمولاً پس از هفته بیست بارداری ظاهر می‌شود و می‌تواند همراه با دفع پروتئین در ادرار یا آسیب به اندام‌هایی مانند کبد، کلیه، مغز و جفت باشد. این عارضه در حدود ۵ تا ۸ درصد بارداری‌ها رخ می‌دهد و همچنان یکی از دلایل اصلی بستری‌شدن و مرگ‌ومیر مادر در جهان است.
نکته‌ای که کم گفته می‌شود: پره‌اکلامپسی می‌تواند پس از زایمان هم نخستین بار بروز کند؛ حتی تا شش هفته پس از زایمان. بنابراین پایان بارداری به معنای پایان این خطر نیست.
چه کسی در خطر است؟
ارزیابی خطر در ویزیت نخست بارداری انجام می‌شود و بر پایه آن، دارو تجویز می‌گردد. عوامل پرخطر را می‌توان در دو گروه خلاصه کرد:
- خطر بالا (معمولاً به‌تنهایی کافی برای تجویز آسپرین): سابقه پره‌اکلامپسی در بارداری پیشین، فشار خون مزمن، دیابت نوع یک یا دو، بیماری کلیوی، بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس یا سندرم آنتی‌فسفولیپید، و بارداری چندقلو.
- خطر متوسط (بیش از یک مورد؛ اهمیت آن‌ها با هم محاسبه می‌شود): بارداری نخست، سن ۳۵ سال به بالا، چاقی، سابقه پره‌اکلامپسی در مادر یا خواهر، فاصله بیش از ده سال میان دو بارداری، و بارداری با روش‌های کمک‌باروری.
اگر هیچ‌کدام از این‌ها را ندارید، آسپرین تجویز نمی‌شود؛ این دارو برای همه زنان باردار توصیه نشده است و دلیل تجویز آن باید در پرونده شما روشن باشد.
آسپرین؛ دوز و زمان شروع
در راهنمای کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا و گروه ویژه خدمات پیشگیرانه آمریکا، آسپرین دوز پایین روزانه ۸۱ میلی‌گرم است که باید در بازه هفته ۱۲ تا ۲۸ شروع شود و بهترین حالت، شروع آن پیش از هفته ۱۶ است؛ مصرف روزانه تا زایمان ادامه می‌یابد. در راهنمای بریتانیا (NICE) همین توصیه با بازه دوزی ۷۵ تا ۱۵۰ میلی‌گرم از هفته ۱۲ تا زایمان بیان شده است.
دو اشتباه رایج را روشن کنیم. نخست، آسپرین دوز پایین با «مسکّن خوردن» تفاوت دارد؛ مسکّن‌های ضدالتهاب مانند ایبوپروفن و ناپروکسن داستان متفاوتی دارند و در نیمه دوم بارداری مجاز نیستند. دوم، شروع دیرهنگام اثر را کم می‌کند: پیام اصلی این است که اگر نامزد این دارو هستید، آن را در ویزیت هفته سیزدهم پیگیری کنید، نه در سه‌ماهه سوم.
نکتهآسپرین دوز پایین را باید با معده پر و در یک ساعت مشخص هر روز خورد تا فراموش نشود. اگر به دلیل معده‌درد نگرانید، موضوع را با پزشک خود مطرح کنید؛ جایگزین‌ها و راهکارهای حمایت معده وجود دارد و قطع خودسرانه توصیه نمی‌شود.
چقدر مؤثر است؟
در کارآزمایی گسترده ASPRE، زنان پرخطر از هفته ۱۱ تا ۱۴ با آسپرین ۱۵۰ میلی‌گرم شبانه شروع شدند؛ نتیجه، کاهش حدود ۶۲ درصدی پره‌اکلامپسی زودرس (پیش از هفته ۳۷) بود. در مرورهای نظام‌مند هم کاهش پره‌اکلامپسی، زایمان زودرس و کوچک‌بودن جنین برای سن بارداری گزارش شده است.
در کنار این سودها، داده‌ها افزایش معناداری در عوارض خونریزی جدی مانند جداشدگی جفت نشان نمی‌دهند. با این حال، آسپرین تضمین‌کننده نیست: بسیاری از زنانی که آن را مصرف می‌کنند هرگز پره‌اکلامپسی نمی‌گیرند و بخش کمی هم با وجود مصرف، دچار آن می‌شوند. پس پایش فشار خون همچنان ضروری است.
پایش فشار خون در خانه
اندازه‌گیری درست در خانه، فاصله میان «فشار خون بالا» و «درمان‌نشده ماندن آن» را پر می‌کند. برای سنجش قابل‌اتکاء:
- پنج دقیقه بنشینید و به پشت تکیه دهید؛ پاها روی زمین، کف پا صاف.
- اندست مناسب بازو را روی سطح قلب نگه دارید؛ اندازه بازو با سایز کاف چک شود.
- در هر نوبت دو اندازه با فاصله یک دقیقه بگیرید و هر دو عدد را یادداشت کنید.
- در صورت دیدن عدد ۱۴۰ روی ۹۰ یا بالاتر، دوباره در همان روز اندازه بگیرید و با مطب تماس بگیرید.
علائمی که معطلی ندارند
پره‌اکلامپسی همیشه با ورم دست‌وپا شروع نمی‌شود. این فهرست را جدی بگیرید و در صورت دیدن هر یک، همان روز تماس بگیرید:
- سردرد شدید یا جدید که با استراحت و مسکّن ساده بهتر نمی‌شود
- تاری دید، دیدن نقطه، جرقه نور یا از دست دادن موقت بخشی از میدان دید
- درد در بالای شکم، به‌ویژه در سمت راست، یا درد همراه با تهوع و استفراغ
- ورم ناگهانی و محسوس صورت و دست‌ها
- تنگی نفس، کاهش حرکت جنین، یا بالا رفتن ناگهانی فشار خون
خلاصه‌اش این است: خطر خود را در ویزیت نخست بپرسید، اگر نامزد آسپرین هستید از پیش از هفته ۱۶ شروع کنید، فشار خون را در خانه هم بسنجید و علائم هشدار را حفظ باشید. این چهار کار، ساده و در دسترس‌ترین شکل پیشگیری است.
توجهآسپرین دوز پایین جای ویزیت‌های دوره‌ای را نمی‌گیرد و درمان فشار خون بالا هم نیست. اگر در بارداری سردرد شدیدی دارید که با مسکّن آرام نمی‌شود، نقطه‌های نورانی یا تاری دید می‌بینید، درد در بالای شکم از سمت راست حس می‌کنید، ورم ناگهانی صورت و دست‌ها دارید یا تنگی نفس تازه پیدا کرده‌اید، منتظر ویزیت برنامه‌ریزی‌شده نمانید و همان روز با مطب تماس بگیرید.
پرسش‌های رایج
آسپرین دوز پایین در بارداری بی‌خطر است؟
بله. آسپرین دوز پایین در بارداری بارها بررسی شده و آن را ایمن می‌دانند؛ خطر عوارض جدی برای مادر یا جنین پایین گزارش می‌شود. آنچه در بارداری مشکل‌ساز است، دوزهای بالای مسکّن‌های ضدالتهاب مانند ایبوپروفن است، نه آسپرین با دوز پایین که پزشک تجویز کرده است.
از چه هفته‌ای شروع کنم و تا کِی ادامه دهم؟
شروع در بازه هفته ۱۲ تا ۲۸ توصیه می‌شود و بهترین حالت آن شروع پیش از هفته ۱۶ است. ادامه مصرف معمولاً تا زایمان است و قطع خودسرانه آن توصیه نمی‌شود.
فشار خونم بالا رفته؛ آسپرین کافی نیست؟
خیر. آسپرین برای پیشگیری است، نه درمان. فشار خون بالا در بارداری باید در همان روز اندازه‌گیری و بررسی شود و در صورت نیاز، داروهای کاهنده فشار خون تجویز می‌شود.
پره‌اکلامپسی فقط در بارداری رخ می‌دهد؟
خیر. این عارضه می‌تواند پس از زایمان هم، حتی تا شش هفته بعد از آن، نخستین بار ظاهر شود. اگر پس از ترخیص، سردرد شدید، تاری دید یا ورم ناگهانی دارید، فشار خون خود را بسنجید و تماس بگیرید.
منابع این مطلب
- راهنمای کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا درباره مصرف آسپرین دوز پایین در بارداری (Committee Opinion 743)
- گزارش شواهد و توصیه گروه ویژه خدمات پیشگیرانه آمریکا درباره آسپرین برای پیشگیری از پره‌اکلامپسی (۲۰۲۱)
- مرور شواهد آسپرین دوز پایین در بارداری؛ Inflammopharmacology (۲۰۲۶)
- کارآزمایی ASPRE درباره آسپرین ۱۵۰ میلی‌گرم از هفته ۱۱ تا ۱۴؛ New England Journal of Medicine (۲۰۱۷)
- آمارهای سازمان جهانی بهداشت درباره فشار خون و پره‌اکلامپسی در بارداری
یادآوریاین مطلب آموزشی عمومی است و جایگزین ویزیت، تشخیص یا توصیه اختصاصی پزشک نیست. برای بررسی شرایط خود حتماً با پزشک خود مشورت کنید.